Boeing E-3 Sentry – Samolot rozpoznawczy z czterema silnikami odrzutowymi, skonstruowany na podstawie modelu 707-320B, wolnonośny dolnopłat (oblatany 09.02.1972 r.). Samolot wyposażono w system AWACS (Airbone Warning and Control System). Jest używany w NATO do dozoru przestrzeni powietrznej i wczesnego ostrzegania.
DANE TECHNICZNE: Typ: Boeing E-3 Kraj producenta: USA Zastosowanie: samolot wczesnego ostrzegania i dowodzenia Rozpiętość: 44,42 m Długość: 46,61 m Napęd: cztery silniki Pratt&Whitney TF-33-PW-100, każdy o ciągu 93,41 kN (9525 kG) Maks. masa startowa: 151955 kg Maks. prędkość: 953km/h Czas lotu: 10 godz. Pułap: 9333- 11 000 m Załoga: 4+ 13 osobowa obsługa AWACS
AWACS pojawił się podczas II wojny światowej. Był jeszcze bardzo niedoskonały, jednak już wtedy decydował o obliczu bitew powietrznych i morskich. Można powiedzieć, że w dużej części to właśnie dzięki niemu Wielka Brytania obroniła się przed Luftwaffe. Radar – bo o nim mowa – z biegiem czasu stał się jednym z podstawowych elementów każdej nowoczesnej armii. Obecnie buduje się radary wszelkich kształtów i rozmiarów o rozmaitych parametrach technicznych. Montuje się je wszędzie: od myśliwców poprzez okręty do wielkich naziemnych stacji radiolokacyjnych. Każdy z nich ma jednak swoje wady. A to brak możliwości przemieszczania się w przypadku radarów naziemnych, a to zbyt mały zasięg w przypadku radarów na pojazdach i na okrętach spowodowany małą wysokością, na jakiej znajduje się antena, a to znowu brak możliwości obserwacji okrężnej w przypadku radarów zamontowanych w dziobach myśliwców. Istnieje jednak system, który pozbawiony jest tych wad – AWACS
Na początku lat sześćdziesiątych sztabowcy NATO doszli do wniosku, że organizacja ta potrzebuje nowego środka wczesnego ostrzegania przed niskolecącymi samolotami oraz innymi zagrożeniami pochodzącymi z Układu Warszawskiego. W toku dyskusji doszli do wniosku, że najbardziej efektywny będzie system powietrzny z zainstalowanym radarem, który będzie miał możliwość obserwacji obiektów znajdujących się znacznie niżej. System powinien też dysponować możliwością odróżnienia i śledzenia poruszających się celów od elementów tła, jak na przykład mosty czy kominy, które powinny być automatycznie odsiewane przez komputery. Dzisiaj takimi możliwościami dysponuje prawie każde urządzenie tego rodzaju, jednak w tamtych czasach nie było to takie oczywiste. Równolegle do NATO identyczny program realizowały samodzielnie Stany Zjednoczone. Jako platformę do przenoszenia radaru wybrały one wojskową odmianę samolotu pasażerskiego Boeing 707 i nadały mu oznaczenie E-3. Początkowe plany zakładały skonstruowanie nowej maszyny
łączącej w sobie cechy Boeinga 707 oraz bombowca B-52, jednak postępująca miniaturyzacja elektroniki, a co za tym idzie zmniejszenie masy wyposażenia pozwoliły na skorzystanie z gotowej i sprawdzonej już konstrukcji. Sam radar miał średnicę 9,1 metra i został umieszczony na specjalnych wspornikach 3 metry ponad kadłubem samolotu. Testy rozpoczęły się w roku 1975, a zakończyły się dwa lata później. W marcu 1977 roku 552. skrzydło dozoru i kontroli powietrznej otrzymało pierwszą seryjną maszynę.
Po zapoznaniu się z różnymi możliwościami również i europejskie państwa NATO wybrały system amerykański jako najbardziej odpowiadający ich wymaganiom, jednak poddały projekt kilku zmianom mającym na celu zwiększenie udziału rodzimego przemysłu obronnego. W 1978 roku europejskie państwa zawarły porozumienie o wspólnym finansowaniu i wykorzystywaniu 18 zakupionych samolotów, a także innego niezbędnego wyposażenia. Pierwszy samolot dostarczono w 1982 roku, a na główną bazę tej jednostki wyznaczono Geilenkirchen w Niemczech. W kolejnych latach systemy AWACS zamówiły także Wielka Brytania, Francja, Arabia Saudyjska oraz Japonia.
AWACS-y pozostają w służbie od ponad 20 lat. W tym czasie brały udział w praktycznie wszystkich operacjach, w których zaangażowane były Stany Zjednoczone bądź NATO. Wymagały przy tym zdumiewająco małej ilości godzin serwisowania, aby być przygotowanymi do lotu.
Podczas wojny w Zatoce Perskiej USA wykorzystały 17 swoich E-3. Jedenaście operowało z baz w Arabii Saudyjskiej, trzy z Turcji, dwa dodatkowe pozostawały w stanie gotowości do lotu w bazie w Wielkiej Brytanii, a jeden rezerwowy stacjonował w bazie Tinker w USA. W wojnie tej brały też oczywiście udział wszystkie samoloty tego typu należące do Arabii Saudyjskiej.
W początkowej fazie konfliktu AWACS-y stanowiły pierwsza linie wykrywania samolotów irackich, które mogłyby stanowić zagrożenie dla królestwa Saudów. Po wykryciu wrogich obiektów kierowały one własne myśliwce na przechwycenie. Po przejściu koalicji do ataku zakres zadań wykonywanych przez E-3 znacznie się zwiększył. Oprócz typowego patrolowania przestrzeni powietrznej, operatorzy koordynowali eskadry samolotów szturmowych wykonujących naloty na wojska irackie, zarządzali tankowaniami w powietrzu oraz ochraniali samoloty zwiadowcze i ekipy ratownicze zmierzające do zestrzelonych pilotów koalicji. Łącznie E-3 wykonały w tej wojnie 845 lotów, które trwały ponad 10 tysięcy godzin. Podczas swoich misji kierowały dziennie około 3 tysiącami lotów samolotów koalicji antyirackiej i pośrednio uczestniczyły we wszystkich 41 zestrzeleniach irackich samolotów. Po wygranej wojnie nadzorowały przestrzeganie zakazu lotu w strefach zakazanych na północy i południu Iraku.
AWACS-y należące do NATO brały udział we wszystkich operacjach na Bałkanach począwszy od 1992 roku. Wykonały tam 5 tysięcy lotów w ciągu 39 tysięcy godzin wspierając działania NATO i ONZ w przywracaniu pokoju w tym regionie.
Maszyny te są też stałym elementem antyterrorystycznej kampanii prowadzonej przez USA we wszystkich zakątkach globu i można było je zobaczyć podczas operacji w Afganistanie jak i Iraku.
Z mniej typowych operacji, jakie wykonują E-3 wymienić należy liczne wydarzenia cywilne, które były ochraniane przez te maszyny. Należą do nich:
- Letnie Igrzyska Olimpijskie w Atenach
- Zimowe Igrzyska Olimpijskie w Turynie
- Finał ligi futbolu amerykańskiego - Super Bowl
- Pogrzeb papieża Jana Pawła II
- Wizyta papieża Benedykta XVI w Polsce
- Finały Piłkarskich Mistrzostw Świata w Niemczech
Udział E-3 w wydarzeniach, podczas których gromadzą się duże ilości ludzi, ma na celu zmniejszenie niebezpieczeństwa samobójczego ataku terrorystycznego wykonanego przy użyciu innej maszyny latającej.
